Hè năm 77 của tôi trôi qua nơi bến xe đò Chợ Lớn, ở đó tôi và chị kế tôi hàng ngày thay phiên nhau ngồi bán thuốc lá lẻ. Năm đó chúng tôi phải qua hai kỳ thi, một tốt nghiệp lớp 9, một chuyển cấp lên lớp 10. Giữa bến xe đò nhộn nhạo đông đúc đủ loại người, xung quanh lúc nào cũng nồng nặc mùi khói xe xăng dầu và mùi nước tiểu, mùi rác, với chiếc nón vải Thanh niên xung phong xin được ở đâu đó úp trên đầu, tôi cắm cúi giải những bài tập toán. Ngày đầu năm học mới, đứng giữa sân trường thân thương, còn đang ngơ ngác tìm kiếm bạn cũ “bè lũ 95” - thì, huỵch, một cú đẩy thật mạnh khiến tôi loạng choạng… rồi đổ nhào giữa những tràng cười nghịch ngợm. “A, nhỏ Hà này, hè rồi toàn ăn bo bo không à tụi bay ơi!” Tôi trừng mắt nhìn, Thùy Phấn-một đứa bạn hồi lớp 9 vốn dĩ rất nhỏ con, qua một mùa hè bỗng trổ giò cao nghệu: “Sao mày biết tao toàn ăn bo bo?!” Thùy Phấn tỉnh bơ, “Thì xô một cái là mày đổ nhào, không ăn độn thì… ăn gì?” Biết ra đây cũng lại là một trò đùa xỏ lá kiểu khôi hài đen rất phổ biến lúc bấy giờ, tôi bèn phản pháo, “Còn mày, trắng trẻo to bự ra như vầy, chắc chắn là do… ăn toàn bột mì!” Lại một tràng cười nữa. Hồng Đào nắm tay tôi, “Hè đi đâu mà đen nhẻm vậy mày?!” Không muốn bạn bè biết nghề nghiệp mùa hè của mình, tôi giơ cao chiếc nón vải, “Tao đi Thanh niên xung phong!” Cả đám nhao nhao. Đứa thì, “Mày xạo, chưa đủ 16 tuổi ai cho đi.” Đứa thì, “Cần gì đủ tuổi! Khóa mình năm nay có mấy đứa Đoàn trường³ tình nguyện đi hồng quân⁴ kìa!” Tôi ngạc nhiên, “Ủa, tụi nó đi rồi bỏ học à?” “Thì đi bộ đội về đương nhiên được nhiều ưu tiên, lo gì chuyện đó, mày!”. Tôi le lưỡi, “Em…chã!”⁵ Cả đám cười rần rần. Một đứa bỗng đổi đề tài, “Ê, mày biết tin gì chưa, năm nay cô Tỵ phải chấp nhận cho nam sinh vô học đó!”. Tôi ngạc nhiên, “Hả? Cái gì? Cho con trai vô học trường mình hả? Rồi tụi nó học lớp riêng hay là sao? Rồi còn… toa-lét nữa… thì sao?” Huế Xuân vói tay kéo đám lá tràm bông vàng đang phe phẩy trong ngọn gió nhẹ đầu thu, vừa vò nhẹ và đưa lên mũi vừa nói, mùi tinh dầu từ tay nó thoảng nhẹ trong không khí thật dễ chịu, “Mày đúng là… Mục đích người ta muốn cho nam nữ bình đẳng nên mới bắt buộc trường mình phải nhận nam sinh. Nếu nhận vô mà cho tụi nó học riêng thì cũng như không, hiểu chưa!” Nhỏ Hồng Đào đập tay Huế Xuân, “Cái con này! Coi chừng cái ổ kiến vàng kia kìa, mày kéo cành lá nó động ổ văng tung tóe ra là tiêu cả đám nghe mậy!” Tôi nhìn theo hướng tay Hồng Đào chỉ. Ở đó những chiếc lá tràm thuôn dài đang được đám kiến vàng to bự bận rộn kéo kết lại, tạo nên một túi lá, trông rất hay nhưng cũng không kém phần đe dọa. Những khi thơ thẩn trong sân trường, tôi thường thích dõi tìm những túi lá-ổ kiến này. Chúng luôn mang đến trong tôi vừa niềm ngạc nhiên kính phục, vừa nỗi thấm thía với tinh thần cộng đồng của loài sinh vật nhỏ bé mà con người cũng cần phải học lấy. Tiếng Hồng Đào tiếp tục câu chuyện nhắc tôi trở về với thực tại, “Còn cái vụ toa-lét, nhỏ H. mày khỏi có “no”, để nhà nước “no”⁶, đương nhiên nhà trường phải sắp xếp chuyện đó chứ!” “Như vậy bữa nay tụi nó có làm lễ khai giảng với mình luôn chưa?”, tôi hỏi, rồi vừa đổi hướng mắt nhìn ra con đường trải nhựa từ cổng chính vào, thì bỗng… im bặt.

3 Đoàn Thanh niên Cộng sản trong nhà trường. Mỗi trường là một Đoàn trường, bao gồm các Chi Đoàn từ các lớp.

4 Năm 1977: chiến tranh nổ ra ở biên giới phía tây giữa VN và Cam-bốt khiến nhiều thanh niên học sinh “được kêu gọi” tình nguyện nhập ngũ sớm. Những thanh niên này được mang danh xưng “hồng quân’, học tập theo tinh thần của “hồng quân Liên Xô.”

5 Bắt chước nhân vật đứa con cầu tự trong “Số Đỏ” của Vũ Trọng Phụng.

6 Một kiểu nói nhại phương ngữ vùng Thái Bình-nói vần L thành vần N- rất quen thuộc ở VN giai đoạn sau 1975, có ý móc lò chế độ CS: “Đừng có lo, để nhà nước lo” trở thành “Đừng có no, để nhà nước no.”