Những chuyện kể của con, cùng làn sóng du học dấy lên trong nước trong thập niên gần đây, khiến tôi – mãi tới ngày đặt chân lên xứ cờ hoa sau chuyến vượt biên bằng máy bay (để, như người ta vẫn nói, tị nạn giáo dục) cũng cứ mãi phân vân. Có thể hy vọng được không, khi đang có một thế hệ Việt Nam được sinh ra và lớn lên trong những luồng thông tin đa dạng, nhiều chiều (báo chí trong nước cũng đã đang vừa dũng cảm, vừa khéo léo nói lên được những gì cần nói, thay vì cứ chăm chỉ “giữ trọn lề phải” như nhiều năm qua, dù cũng đã có những cái giá phải trả), được người lớn-bao gồm cha mẹ, người thân và thầy cô giáo-quan tâm chăm sóc phần hồn; nay một phần-dù không lớn-trong thế hệ ấy đang được trực tiếp hít thở bầu không khí tự do? Năm đầu tiên ở Mỹ, cậu con út của tôi, học lớp sáu, một bữa mang về đề bài “Lập bảng câu hỏi phỏng vấn (questionnaire) về màu sắc”, và nhờ mẹ giúp thêm hai câu cuối cùng để hoàn tất. Đọc xong những câu cháu đã tự soạn trước, tôi vừa buột miệng thốt lên, “Thì con hỏi, bạn có thích màu đỏ không?”, thằng bé đã nhảy nhổm, “Không được! Mẹ hỏi như vậy là có ý bias[1] quá!” Tôi thật sự bất ngờ: liệu có bao nhiêu sinh viên trong các giảng đường đại học ở Việt Nam (được dạy để) nhận ra được thế nào là câu hỏi có ý định hướng để mà phản đối như một học sinh lớp sáu của Mỹ đã được dạy như thế này? Khi đem điều này chia xẻ với chồng, vốn đã từng được mời đứng lớp tại một trong những trường đại học tư đầu tiên trong nước chính thức đưa vào chương trình giảng dạy môn “Tư duy phản biện” (Critical Thinking), anh cũng bất ngờ. Rồi lắc đầu, “Đại học Việt Nam lấy đâu ra cái critical để mà thinking, khi cứ buộc phải bám lấy ‘sợi chỉ đỏ xuyên suốt’?!”

Vừa qua, gia đình tôi được người bạn gửi cho vé tham dự chương trình biểu diễn văn nghệ của Hội Sinh viên Việt Nam tại trường Đại học bang California-UC Davis. Chương trình biểu diễn mang tên gọi, “Một Thời Để Nhớ”“Remember the Past-Embrace the Future” (dịch sát nghĩa là, “Nhớ Về Quá Khứ-Nắm Giữ Tương Lai”), được dàn dựng kiểu chương trình văn nghệ tạp kỹ, mang màu sắc Thúy Nga-Paris By Night- với đủ thứ thể loại, từ ca nhạc bao gồm đơn ca và hợp ca (lời Anh, hoặc lời Việt) đi kèm múa minh họa, đến múa áo dài-nón lá, múa lân, kể cả…nhảy hip hop, rồi trình diễn thời trang áo dài, diễn kịch. Trên dưới 30 con em sinh viên người Việt, tiếng Anh đúng giọng, tiếng Việt… thì tùy-nghĩa là có em tiếng Việt còn tốt, có người ngọng nghịu không tròn chữ- chung sức dựng nên một chương trình, nói theo kiểu người mình là, “rất có ý.” Ý ở đây có thể hiểu là “ý nghĩa” (meaningful), và cả “ý tứ” (subtle), khiến tôi đôi lần thấy cay nơi sống mũi… Suốt buổi biểu diễn trong tôi cứ rung lên những cảm giác biết ơn chân thành. Tôi muốn được gửi lời tri ân tới các bậc phụ huynh đã dày công nuôi dạy con em, những con trẻ dù sinh ra và lớn lên trong bầu không khí tự do này, hay là những di dân nhỏ tuổi giao tiếp vất vả khi “tiếng Anh (thì) chưa biết (mà) tiếng Việt thì đã quên.” Biết bao nỗ lực và gian khó trong từng ấy tháng năm, để hôm nay có được những chàng trai, cô gái Việt đứng trên sân khấu ấy,