Hôm qua chị bạn ở phía Nam gọi điện rủ, “Về đây chơi mấy bữa đi. Lúc này ở đây đang chuẩn bị kỷ niệm ngày 30/04, nhiều mục lắm…” Không khí kỷ niệm ấy –mà thực ra tôi đang nghĩ tới một từ khác, hoài niệm – đã có thể cảm thấy được từ vài tuần trước, trên các tờ báo mạng của cộng đồng người Việt ở nước ngoài.

Ngày trước lúc còn ở trong nước, mỗi năm gần tới ngày 30/04, trên các mặt báo cũng có những kỷ niệm được khơi lại, một số tài liệu được đưa ra, danh sách những hoạt động văn nghệ, triển lãm… được tổ chức đó đây,…nhưng tôi thảy đều không mấy quan tâm. Hoài nghi và ngán ngẩm thông tin một chiều, cộng với bận rộn cơm áo gạo tiền đã khiến tôi từ lâu không muốn quan tâm tới chính trị-bao gồm những đổi thay nhân sự và cả chính sách trong bộ máy cầm quyền.

Lúc tôi rời xa quê, những dòng nhiệt lưu cuồn cuộn của “mở cửa và cải cách kinh tế” như khiến toàn xã hội-từ những chốn thị thành se sua xây cất đến những làng quê quạnh vắng vì thanh niên kéo nhau đi làm ăn xa- hăm hở nhập vào cơn sốt đổi thịt thay da, mặc cho cuộc đại phẫu thay thế tim óc chưa hề có cơ xảy đến. Ngày 30/04 ở trong nước, đối với nhiều người đơn giản chỉ là một dịp nghỉ lễ, để vui chơi giải trí hoặc nghỉ ngơi thư giãn sau nhiều tháng tất bật mưu sinh (hay làm giàu). Sang đây thì khác. Mỗi dịp 30/04 lại là lúc để những ký ức quay về. Tôi lúc ấy chỉ là cô học trò lớp bảy một trường nữ trung học lớn ở Sài gòn. Những ngày ấy chúng tôi đến trường trong hoang mang thảng thốt. Những Hoàng Anh, Vân An, rồi Phạm Thị Hiền… theo nhau bỏ lớp; những chỗ ngồi bỏ trống ngày một nhiều thêm. Khi Kim Chi với vầng khăn trắng bước vào, thầy bạn bùi ngùi với nỗi thống khổ không sao xẻ chia. Cô giáo dạy môn Kim văn cho một đề bài cuối cùng trước buổi chia tay vì một mùa hè đến sớm: Hãy viết về mùa hè năm nay. Tôi cắm cúi trút những cảm xúc của mình trên bốn trang giấy tập. Nhiều quá những cảm xúc suy tư đến nay tôi không sao nhớ hết, chỉ nhớ đoạn kết: “…Và tôi bước đi trên lối nhỏ quanh co trong sân trường. Những cánh phượng đỏ năm nay dường như thẫm màu hơn bao giờ hết. Thốt nhiên trong tôi văng vẳng những câu thơ: ‘…Bầy phượng vĩ khác thường/Đang nhỏ máu trên sân trường’ (Nhã Ca). Vâng, mùa hè năm nay tôi nhìn thấy cây phượng vĩ trong sân trường mình dường như đang nhỏ máu. Những máu đỏ của chiến tranh và chia rẽ của đất nước này sẽ còn nhỏ tới bao giờ???” Bài văn được cô giáo cho đọc lên để cả lớp nghe. Hôm đó cô cũng vào lớp với vầng khăn sô…